17.12.2025
Odleżyny to jedno z najpoważniejszych powikłań długotrwałego unieruchomienia, a ich rozwój może przebiegać szybciej, niż powszechnie sądzimy. W skrajnych przypadkach pierwsze uszkodzenia tkanek pojawiają się już po upływie 30 minut spędzonych nieruchomo. Co ważne, odleżyny mogą powstać nawet wtedy, gdy wykonywana jest prawidłowa pielęgnacja, a pacjent ma zapewnioną opiekę. Dzieje się tak szczególnie u osób z zaburzonym czuciem, ponieważ chory nie jest alarmowany przez układ nerwowy i dolegliwości bólowe o potrzebie zmiany pozycji. Dlatego tak istotne jest, by wiedzieć, jak wyglądają pierwsze objawy, umieć je odróżnić od zwykłego zaczerwienienia skóry i reagować natychmiast, zanim zmiana przerodzi się w głęboką ranę, trudną i skomplikowaną w leczeniu.
Początek odleżyny bywa bardzo niezauważalny, łatwo go przeoczyć. Najczęściej pierwszym objawem jest nieblednący rumień, czyli zaczerwienienie, które nie znika po delikatnym uciśnięciu palcem. Skóra w tym miejscu może być swędząca, niekiedy również zmienia barwę na inną niż naturalny kolor (np. fioletową albo ciemnobrązową u osób o ciemniejszej karnacji). Oznacza to, że w tkance doszło już do zaburzenia krążenia i rozpoczyna się proces uszkodzenia. Należy pamiętać, że chorzy mający zaburzenia czucia, nie odczuwają bólu i często ucisk trwa, ponieważ chory nie jest alarmowany o potrzebie zmiany pozycji. Jak rozpoznać początek odleżyny? Na tym etapie następują delikatne zmiany skórne. Skóra może być:
Właśnie dlatego osoby z zaburzeniami czucia, neuropatią lub chorobami neurologicznymi mogą nie zgłaszać bólu, a proces uszkodzenia postępuje niezauważony. Stąd tak ważne jest, aby skórę pacjenta kontrolować minimum dwa razy dziennie, szczególnie w miejscach najbardziej narażonych na stały ucisk (potylica, łopatki, łokcie, okolice miednicy, guzy piętowe).
Odleżyny rozwijają się wskutek działania kilku czynników jednocześnie. Najważniejsze z nich to:
To podstawowy czynnik odpowiedzialny za powstawanie odleżyn. Stały nacisk zamyka naczynia krwionośne, co blokuje przepływ krwi, dopływ tlenu oraz substancji odżywczych do tkanek. Gdy ucisk utrzymuje się zbyt długo, komórki zaczynają obumierać, prowadząc do martwicy i powstania rany.
Powstają, gdy kontakt pacjenta z podłożem jest tak silny, że uniemożliwia przesuwanie jego ciała. Wtedy przesunięciu względem siebie ulegają tkanki ciała pacjenta. Efektem jest załamywanie, zaciskanie lub przerywanie ciągłości naczyń krwionośnych (głębiej położone struktury i szkielet przesuwają się względem nieruchomych w stosunku do podłoża tkanek). Uszkodzenia mogą powstać w trakcie mimowolnego przesuwania się pacjenta w łóżku np. w pozycji półsiedzącej często działają na pośladki (powierzchnia skóry przylega do prześcieradła i pozostaje nieruchoma podczas gdy kościec i tkanki wewnętrzne przesuwają się w dół). To jeden z najważniejszych i najczęściej ignorowanych czynników.
Tarcie występuje najczęściej w trakcie przesuwania ciała pacjenta mającego kontakt z podłożem, np. gdy następuje próba przywrócenia chorego do poprzedniej pozycji przez ciągnięcie go po podłożu (zamiast podniesienia do góry) albo gdy pacjent z pozycji siedzącej zsuwa się w dół łóżka. Ta siła uszkadza naskórek i sprawia, że skóra traci swoją naturalną barierę ochronną. Powstają mikrourazy, które stają się wrotami dla bakterii.
Nasze ciało jest zdecydowanie cieplejsze od otoczenia i wymaga stałego chłodzenia. Mokra, przegrzana skóra ulega maceracji – staje się wilgotna, miękka, przez co zwiększa tarcie i jest podatna na uszkodzenia i szybciej reaguje na ucisk.
Te cztery czynniki, działające jednocześnie, są główną przyczyną powstawania odleżyn nawet u pacjentów, którzy mają zapewnioną odpowiednią opiekę. Wspomnieć należy też o czynnikach zwiększających ryzyko powstania odleżyny np. niskopłytkowość czy cukrzyca, która utrudnia gojenie się ran.
Odleżyny najczęściej powstają tam, gdzie wyniosłości kostne znajdują się najbliżej skóry. Są to więc potylica, łopatki, łokcie, okolice kości miednicy, guzy piętowe, kość krzyżowa czy też ogonowa. Skóra jest tam stale uciskana przez kości, a więc w miejscach styku tkanki z podłożem podczas długotrwałego leżenia lub siedzenia. Ponad 95% przypadków odleżyn rozwija się w dolnych częściach ciała (okolice miednicy, guzy piętowe). Poniżej podajemy jedynie kilka miejsc, w których mogą rozwijać się rany u chorych leżących bądź chorych siedzących.
Odleżyny na plecach rozwijają się najczęściej w miejscach, gdzie kości najmocniej uciskają skórę podczas długotrwałego leżenia – przede wszystkim kości krzyżowej, ogonowej, łopatek, potylicy i uszu. Jeżeli w tych miejscach występuje stały ucisk to prowadzi on do niedokrwienia, a następnie do uszkodzenia tkanek miękkich. Jeśli proces postępuje, dochodzi do powstawania pęcherzy oraz nadżerek, które mogą przejść w głębokie ubytki obejmujące tkankę tłuszczową, a w zaawansowanych przypadkach również warstwy mięśniowe i kostne. W terapii ran odleżynowych należy bezwzględnie stosować zmiennociśnieniowy materac przeciwodleżynowy, jako najskuteczniejszy sposób na przeciwdziałanie powstaniu oraz rozwojowi ran odleżynowych.
Odleżyny na pośladkach powstają głównie w okolicach kości kulszowej, krzyżowej i ogonowej – miejscach, które podczas siedzenia lub półleżącej pozycji podlegają intensywnemu, długotrwałemu uciskowi. W tych rejonach szczególnie trudno jest utrzymać właściwą higienę – okolice pośladków narażone są na wilgoć, pot, a u pacjentów niesamodzielnych także na kontakt z moczem bądź kałem, co powoduje silną macerację i zakwaszenie skóry, a to zwiększa podatność na zmiany odleżynowe. To jedne z najtrudniejszych, a także najbardziej bolesnych lokalizacji, wymagające maksymalnej higieny. Dla chorych siedzących należy stosować specjalne poduszki siedzeniowe (zawsze bez wewnętrznych otworów i nie w typie tzw. kółek).
Odleżyny na piętach należą do jednych z najczęstszych i jednocześnie najbardziej podstępnych lokalizacji. Rozwijają się szybko, często bez wyraźnych objawów bólowych. Pięta to bowiem miejsce z minimalną warstwą tkanki miękkiej, a kość piętowa jest bardzo blisko powierzchni skóry. Oznacza to, że nawet umiarkowany, ale długotrwały ucisk może prowadzić do niedokrwienia, a następnie do martwicy. U pacjentów leżących na plecach pięty stale opierają się o materac, a dodatkowym czynnikiem ryzyka będzie tarcie powstające podczas przesuwania nóg lub zmiany pozycji. Charakterystyczne jest to, że odleżyny pięt potrafią powstawać „od środka”, pozostawiając zewnętrzną warstwę skóry pozornie nienaruszoną. Z tego powodu wymagają codziennej kontroli, odpowiedniego odciążenia oraz natychmiastowej interwencji przy pojawieniu się pierwszych niepokojących objawów. W terapii pięt należy je odciążać, np. poprzez podparcie podudzia na całej długości poprzez uniesienie podudzi (zgięcie w stawie biodrowym i kolanowym za pomocą leża łóżka pielęgnacyjno- medycznego. Chory w ciągi dnia powinien przebywać na łóżku w tzw. pozycji półsiedzącej tzw. SEMI-FLOWER, ze zgiętymi nogami) takie ułożenie redukuje występowanie nacisku miejscowego na guzy piętowe, w tym ścięgna Achillesa.
W przypadku odleżyn obowiązuje zasada: im szybciej, tym lepiej, a zapobieganie jest lepsze niż leczenie.
Dlatego pierwszym krokiem w profilaktyce przeciwodleżynowej jest ocena ryzyka powstania odleżyn wg. oceny RPO (Ryzyka Powstania Odleżyn) dokonywana z zastosowaniem skal ocen. W ocenie tej należy korzystać z tzw. punktowych skal oceny ryzyka. Pozwalają one w szybki, prosty i obiektywny sposób określić istnienie ryzyka i wskazać stopień zagrożenia. Najbardziej znane skale służące ocenie zagrożenia odleżynami: skala Norton, Waterlow, Douglas, Braden, CBO.
Dlatego reagujemy natychmiast, gdy:
Rozpoznanie pierwszych objawów odleżyn to jedna z najważniejszych umiejętności w opiece długoterminowej. Nawet niewielkie zaczerwienienie, jeśli zostanie zignorowane, może w krótkim czasie przerodzić się w bolesną, głęboką ranę wymagającą miesięcy leczenia. Dlatego codzienna kontrola skóry, właściwe ułożenie pacjenta, utrzymanie suchości i jędrności zdrowej skóry, jej higieny, a także stosowanie profesjonalnych materacy przeciwodleżynowych to kluczowe elementy, które realnie chronią zdrowie chorego. Pamiętaj – im szybciej zauważysz problem oraz zareagujesz, tym większa szansa, że uchronisz pacjenta przed bólem, infekcjami, a także długotrwałą terapią.
Zachęcamy do kontaktu celem doboru materaca przeciwodleżynowego dla pacjenta leżącego. Taki sprzęt medyczny to najlepsze rozwiązanie w zakresie profilaktyki odleżyn.
© 2026 Revita. Wszelkie prawa zastrzeżone. Projekt i wykonanie Virtual People
